Αυτά που δεν ξαναγίνονται…

Πολιτισμός 500 χρόνων χάθηκε στη Ζάκυνθο – Κατάλογος των πολύτιμων ιστορικών αρχείων και βιβλιοθηκών που έγιναν στάχτη Το μυστήριο με τη Βιβλιοθήκη της Ζακύνθου είναι ότι καταστράφηκε πέντε ημέρες μετά τον σεισμό!

«ΑΥΓΗ», ΠΕΜΠΤΗ 3 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1953

Ζακυνθινός συνεργάτης μας στο παρακάτω σημείωμα δίνει τις πρώτες πληροφορίες με λεπτομέρειες για τις καταστροφές των ιστορικών θησαυρών, αρχείων και βιβλιοθηκών της Ζακύνθου.

Οι τελευταίοι σεισμοί, εκτός από τον θάνατο και τον τραυματισμό τόσων ανθρώπων και τις οικονομικές καταστροφές, κατέστρεψαν και αμύθητους καλλιτεχνικούς και ιστορικούς θησαυρούς. Ενας πρόχειρος απολογισμός των πρώτων ημερών των ιστορικών απωλειών. Εξαιτίας της πρώιμης αστικής ανάπτυξης και της άνθησης του πολιτισμού της, η Ζάκυνθος φύλαγε άφθονο ιστορικό υλικό, πολύτιμο για τη μελέτη της νεοελληνικής ιστορίας και του νεοελληνικού πολιτισμού.

Το Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου, με έγγραφα 500 χρόνων, πολύτιμο για τη μελέτη της βενετοκρατίας στις ελληνικές χώρες καθώς και για την περίοδο της αγγλοκρατίας, έγινε στάχτη από τη φωτιά. Στο Αρχειοφυλακείο φυλαγόταν και το περίφημο χρονικό του Βαρβιάνη, που είχε μείνει ανέκδοτο. Το χρονικό αυτό του σοφού ελληνιστή και φυσικομαθηματικού περιλάμβανε τα ιστορικά συμβάντα από την πτώση της Βενετίας ως το 1869, συγκριτικούς νομισματικούς πίνακες τριών αιώνων, περιγραφές μετεωρολογικών φαινομένων και σεισμών, έγχρωμες εικόνες από φορεσιές της εποχής, λαϊκούς χορούς και λαϊκά τραγούδια με τη μουσική τους, έθιμα και άλλο λαογραφικό υλικό. Μερικά αντίγραφα των εικόνων του χρονικού του Βαρβιάνη βρίσκονταν στην Πολιτική Λέσχη «Λομβάρδος», που καταστράφηκαν κι αυτά.

Ο δικηγόρος και πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ζακύνθου κ. Στέφανος Παπαδάτος είχε καταπιαστεί με τη μελέτη της προσωπικότητας και της πολιτικής δράσης του Κωνσταντίνου Λομβάρδου. Είχε συγκεντρώσει όλα του τα χειρόγραφα, εκδομένα και ανέκδοτα, παμφλέτια (ημίφυλλα) από την περίοδο του ριζοσπαστικού αγώνα για την Ενωση, εφημερίδες της ίδιας εποχής κ.λπ. Ανάμεσα στα κατάλοιπα του Λομβάρδου ο κ. Παπαδάτος είχε στα χέρια του και τη συνέχεια των περίφημων «απομνημονευμάτων», που τα λίγα τεύχη που είχαν εκδοθεί τον κατέτασσαν ανάμεσα στους κριτικότερους νεοέλληνες ιστορικούς, από τους πρώτους στην Ελλάδα που διείδαν τον ρόλο της κοινωνικής διαπάλης στην ιστορική πορεία. Ολα αυτά καταστράφηκαν.

Ο καθηγητής κ. Τάκης Μαρίνος είχε ασχοληθεί με την καλλιτεχνική ιστορία της Ζακύνθου. Είχε συγκεντρώσει άφθονο υλικό για τον ναό της Φανερωμένης και τις άλλες εκκλησίες της Ζακύνθου.

Στη βιβλιοθήκη κληρονόμων Δ. Μαρτινέγκου, εκτός από άλλα πολύτιμα έγγραφα, υπήρχαν και τα χειρόγραφα του Ζακυνθινού επαναστάτη και δημοκράτη Αντωνίου Μαρτινέγκου που είχε αναλάβει σφοδρόν αγώνα εναντίον του «αρχοντολογιού» Ζακύνθου, των Ρωσο-τούρκων και αργότερα κατά του Μέτλαντ και της αγγλικής κατοχής.

Το πολύτιμο αρχείο του Ζακυνθινού λογίου κ. Ντίνου Κονόμου, έργο σκληρής δουλειάς πολλών χρόνων μέσα στις μούχλες και στις σκόνες, με ανέκδοτα χειρόγραφα των Σολωμού, Φωσκόλου, Σπυρίδωνα Τρικούπη, Αντ. Μαρτελάου, Τερτσέτη, Τυπάλδου, Βαλαωρίτη και όλων γενικά των Επτανησίων και πολλών νεοελλήνων πεζογράφων και ποιητών, με έγγραφα του 1821 κ.λπ. καταστράφηκε εντελώς.

Ανάμεσα στα άλλα καταστράφηκαν και τα 30 ανέκδοτα έργα της Ελισάβετ Μαρτινέγκου, της πρώτης ελληνίδας πεζογράφου που διακήρυξε με τόλμη τα δικαιώματα της γυναίκας. Στο σπίτι των κληρονόμων Ελισαβετίου Μαρτινέγκου καταστράφηκαν επίσης τα ανέκδοτα αποσπάσματα της αυτοβιογραφίας της Ελισάβετ.

Καταστράφηκαν ακόμη βιογραφίες και απομνημονεύματα αγωνιστών του 1821 (Δήμος Τσέλιος, Κουντουριώτης, άγνωστοι) γραμμένες από τον Τερτσέτη, αυτόν τον μεγάλο φίλο των αγωνιστών, καθ’ υπαγόρευσή τους. Ευτυχώς σώθηκε η βιογραφία του Νικηταρά, που εκδίδεται προσεχώς από την Ακαδημία.

Επίσης ιστορικό υλικό του 1821 (αναφορές, έγγραφα κ.λπ.), υλικό για τον αγώνα των ριζοσπαστών για την Ενωση, ανέκδοτες εργασίες Χιώτη, Δεβιάζη, Αρμένη, Λούντζη, υλικό της ξένης Κατοχής με έγγραφα των Ιταλών κ.λπ.

Στο Αρχείο Ανδρέα Τερτσέτη βρίσκονταν ελληνικά γράμματα του Σολωμού.

Στη Βιβλιοθήκη Ζακύνθου, εκτός από τα άλλα πολύτιμα βιβλία και χειρόγραφα, βρίσκονταν η πρώτη έκδοση της «Θείας Κωμωδίας» του Ντάντε, άφθονο υλικό για το 1821, γράμματα Λασκαράτου, N. Πολίτη, Ψυχάρη, Παλαμά, Βλαχογιάννη, αρχείο Δεβιάζη, χειρόγραφοι κώδικες, χρονικά, παμφλέτια, εφημερίδες κ.λπ.

Ο κ. Σπύρος Μυλωνάς είχε γράψει ιστορία των κοινωνικών και εθνικών αγώνων του Επτανησιακού Λαού. Είχε συγκεντρώσει πολύτιμο υλικό.

Στο αρχείο της Μητρόπολης Ζακύνθου εκτός από άλλα βρίσκονταν και η πολύτιμη μουσική συλλογή του μελετητή της ζακυνθινής εκκλησιαστικής μουσικής Γκριτζάνη.

Χάθηκαν ακόμη μουσικές σελίδες του Παύλου Καρέρη. Επίσης άφθονο υλικό ιστορικό, μουσικό, λογοτεχνικό στου N. Βαρβιάνη και στα σπίτια Ρώμα και Βούλτσου.

Στο σπίτι της κ. Μαρίας Κολυβά χάθηκαν τα χειρόγραφα του δημοκράτη Νικολάου Κολυβά. Εκτός από τη Δημόσια Βιβλιοθήκη που είχε ενοποιηθεί με τη Δημοτική και τον Δεβιάζη και που είχε πάνω από 35.000 πολύτιμα βιβλία, καταστράφηκαν και όλες σχεδόν οι ιδιωτικές.

H βιβλιοθήκη Λαμπροπούλου, που είχε 6.000 τόμους, χειρόγραφα, μεσαιωνικούς κώδικες, σπάνιες εκδόσεις Γουτεμβέργιου με ξύλινα στοιχεία. Οι βιβλιοθήκες Ρώμα, Βούλτσου, Δάση, Μαρτινέγκου, Κονόμου, Μουζάκη, Βαρβιάνη, Παλώτη, Τερτσέτη, Παν. Κονίδη, Στ. Παπαδάτου, T. Μαρίνου, Σιδεροκαστρίτη κ.λπ., που περιείχαν πολύτιμα βιβλία και χειρόγραφα. Καταστράφηκαν, τέλος, οι κώδικες σχεδόν όλων των εκκλησιών. Ισως να σώθηκαν οι κώδικες των εκκλησιών και μοναστηριών της εξοχής, όπου δεν έφτασε η φωτιά.

Αν ήταν μόνο ο σεισμός η καταστροφή δεν θα ήταν μεγάλη. Αλλά ήρθε η φωτιά και αφάνισε το παν. Ενας πολιτισμός 500 χρόνων έσβησε μαζί με τις φλόγες που τον κατέφαγαν, γιατί δεν βρέθηκε ένας άνθρωπος μέσα στους κυβερνήτες μας με λιγότερη αναισθησία και περισσότερη συναίσθηση της ευθύνης για να στείλει δύο αντλίες.

Πλάι στις ανθρώπινες ζωές που χάθηκαν και στα οικονομικά αγαθά που εξαφανίστηκαν, η καταστροφή των καλλιτεχνικών και ιστορικών θησαυρών της Ζακύνθου δεν ήταν μικρότερη. H Ζάκυνθος – αυτό που εννοούσαμε ως τα τώρα – δεν υπάρχει πια. Παρ’ όλα τα ωραία λόγια θα φυτοζωήσει σαν μια μίζερη, θλιβερή, κωμόπολη. Μόνον όταν ο λαός πάρει τις τύχες του στα χέρια του θα ξαναγεννηθεί μαζί με όλη την Ελλάδα. Και τότες θα ανθήσει ένας καινούργιος πολιτισμός.

* Με τα αρχικά «K. Π.» υπέγραψε το άρθρο αυτό, γραμμένο στις 3 Σεπτεμβρίου 1953, στην «Αυγή», ο Πορφύρης Κονίδης, ζακυνθινός διανοούμενος, διευθυντής μετέπειτα της «Επιθεώρησης Τέχνης».

4 Σχόλια

  1. Ο/Η Ζακύνθιος ΚΑΣ λέει:

    “Μόνον όταν ο λαός πάρει τις τύχες του στα χέρια του θα ξαναγεννηθεί μαζί με όλη την Ελλάδα. Και τότες θα ανθήσει ένας καινούργιος πολιτισμός.”

    Ο λαός; Σύμπας ο λαός; Όχι κατ’ ανάγκην, ούτε η πλειονοψηφία του, αλλά ένα μεγάλο μέρος του.
    Με όλη την Ελλάδα; Ποία Ελλάδα; Την των κρίσεων και των μνημονίων; Και πώς μπορείς να κάμεις να ανθίσει πολιτισμός, αν δεν μπορείς να κάμεις να ανθίσει η -γκρίζα- ζωή σου; Αν δεν έχεις δουλειά, αν δεν έχεις να φας; Γνωστό τοις πάσι, άλλωστε, πως “νηστικό αρκούδι δεν χορεύει…”
    Τώρα, η άλλη φωνή (αγγέλου ή διαβόλου αδιάφορο), λέει ότι και στην περίοδο των παχιών αγελάδων δεν άνθισε πολιτισμός. Φαντάσου τώρα! Χέστα κι άστα που έλεγε κι ο νόνος μου…
    Λίγοι και εκλεκτοί;

  2. Ο/Η Don Basilio λέει:

    Οι πληροφορίες του Κ.Π. αλλού είναι ορθές, όπως στο σημείο που λέει πως: “Το Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου, με έγγραφα 500 χρόνων … έγινε στάχτη από τη φωτιά”. Το ίδιο ισχύει και για την απώλεια του Αρχείου Κ. Λομβάρδου και του σχετικού υλικού στα χέρια του αξέχαστου νομομαθούς Στεφάνου Ιω. Παπαδάτου που κάηκε μαζί με το σπίτι του.

    Αλλού είναι σχετικές. Ο μακαρίτης Τάκης Μαρίνος τύχει αγαθεί μελετούσε τις μέρες του σεισμού τον κώδικα της Φανερωμένης, ο οποίος αν βρισκόταν στη θέση του θα είχε καεί, όπως και ο ιστορικός ναός. Με υποδειγματική ευαισθησία ο ρέκτης καθηγητής επέστρεψε τον κώδικα στο εκκλησιαστικό συμβούλιο.

    Επίσης, πάμπολοι κώδικες ναών μπορεί να κάηκαν, αλλά ακόμα πολλοί σώθηκαν και βρίσκονται πλἐον στα ΓΑΚ Ζακύνθου.

    Λαθεύει ο Κ.Π. όταν ‘θρηνεί’ τα χειρόγραφα Γριτζάνη. Σώθηκαν και βρίσκονται στα γραφεία της Μητροπόλεως Ζακύνθου.

    Το Ρωμιάνιο δεν κάηκε και έτσι δεν κάηκε και η βιβλιοθήκη και το αρχείο του. Είχαν κάποιες απώλειες, αλλά λίγες σχετικά. Δεν είναι εδώ η θέση για τις τύχες τους.

    Τα χειρόγραφα της Μουτζάν – Μαρτινέγκου είναι -άλλη- μια πονεμένη υπόθεση του Τζάντε. Μπορεί να σωζόταν το χειρόγραφο που -πετσοκομένο- ήρθε στο φως της δημοσιότητας ως Η ΜΗΤΗΡ μου post mortem από το γιο της Ελισαβέτιο Μαρτινέγκο, αλλά τα περισσότερα χειρόγραφά της δεν βρίσκονταν εκεί για να καούν …

    ΟΣΟ ΓΙΑ ΤΣΙ ΦΩΤΙΕΣ αυτές δεν ήρθαν από μονάχες τσους. Εκτός από εκείνες που ξέφυγαν, ήταν και κάτι ἀλλες.

    Από την εποχή που έκαιγε σύμβολα ‘καταχτητών’ κατἀ παραγγελἰα ‘ελευθερωτών’ (liberte egalite me rob’ a te, te rob’ a me), τσι φωτίες πάντα ο ‘λαός’ -το πόπολο παναπεί- ήτουνα πρώτος …

    Και από το ’53 και δώθε η φωτία έχει γίνει το τοπικό σπορ των extra muros Ζακυθινώνε, για να μη μετέλθω την παραδοσιακή τσου ονομασία και θειγεί κανένας βιλάνος που θα τονε πω βιλάνο.

    Εψές έκαψε εκείνα τα πανέμορφα δέντρα που όλοι θαυμἀζαμε …

    Δεν έχω πρόχειρο τον Κουτούζη μου να αντιγράψω κάτι ωραίες παραίνεσές του για τους Ζακύνθιους της εποχής. Διαχρονικότατες.

    Λες και κάτι ήξερα που μίλαγα για τα ξερά φύλλα σε κάποιο άλλο μπλόγκο, ακριβώς για την ίδια περιοχή. Δεν έτρωγα καλύτερα …

  3. Ο/Η Πολιτισμός Πολίτης λέει:

    Don Basilio: Δεν μπορούμε να λέμε ότι οι πληροφορίες του Κ.Π (Κ.Πορφύρη) στο άρθρο του είναι ή δεν είναι ορθές, τη στιγμή που το κείμενο γράφτηκε 15 μόλις μέρες μετά τους σεισμούς. Τι απογραφές της καταστροφής και τι αποτιμήσεις να έχουν προλάβει να γίνουν; Μέσα το γενικό χαμό ο Κ.Π. γράφει ένα κείμενο πιο πολύ από καρδίας, παρά επιστημονικό ή δημοσιογραφικά ελεγμένο.

  4. Ο/Η Don Basilio λέει:

    @ Πολιτισμός Πολίτης: Δεν έκαμα κριτική post mortem στον Πορφύρη Κονίδη, γιατί δεν πρόλαβε να κάμει καταγραφή με επιστημονικά ή έστω δημοσιογραφικά κριτίρια. Απλά θεώρησα δέον να προσθέσω κάποιες μινούτσιες, χάριν του ακριβούς των πληροφοριών.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *