10 Απριλίου, μνήμη αγ. Γρηγορίου Ε΄
Δημοσιεύθηκε στις 10/04/2010
Συντάκτης: ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ
Θεματική κατηγορία: Κοινωνία
Ο αγ. Γρηγόριος (στο εξής Γ.) ανεβοκατέβηκε τρεις φορές στον θρόνο (1797, 1806, 1818), στα πλαίσια των «Αλλαξοπατριαρχιών», της έκθεσης δηλ. των επισκοπών σε πλειοδοτικό διαγωνισμό. Ο Κ. Παπαρηγόπουλος επισημαίνει πως μόνο για «εν διάστημα 77 ετών (1623-1700) εγένοντο 50 περίπου αλλαξοπατριαρχίαι…..κατέστησαν την τε παραχώρησιν και την ενάσκησιν όλων των ιερατικών αξιωμάτων αντικείμενον θλιβεροτάτης εμπορίας….Τοιουτοτρόπως εξευτελίσθη…η εκκλησία ημών …και….δια τας αμαρτίας των ιδίων αυτής λειτουργών“.
Η αρχή έγινε όταν οι ορθόδοξοι πρόκριτοι της Τραπεζούντας, θέλησαν το 1466 να εκθρονίσουν τον πατριάρχη Μάρκο για να βάλουν στην θέση του τον συμπατριώτη τους Συμεών, δίνοντας στον Σουλτάνο “χίλια φλωρία” (Μ.Μαλαξού “Πατριαρχική Ιστορία”).
Το 1818 ο Γ. εξαπέλυσε εγκύκλιο κατά φιλοσόφων και διωγμό κατά σχολείων. Στο στόχαστρό του σε συνεργασία με τον μητροπολίτη Πλάτωνα, μπήκε το Γυμνάσιο της Χίου και ο διευθυντής του αρχιμανδρίτης Ν.Βάμβας καθώς και το “Φιλολογικό Γυμνάσιο” της Σμύρνης, προπύργιο του Διαφωτισμού. Σε επιστολή του στον Ιάκωβο Ρώτα ο Κοραής χαίρεται διότι ο Βάμβας “ζή παρά πάσαν ελπίδα, ολίγον έλειψε να του σηκώση την ζωήν ο κατιμερτζής (ο Γ.)”. Όπως μαρτυρεί ο Σμυρναίος Αντ. Λάτρης, ο διευθυντής του σχολείου λόγιος παπάς Κωνσταντίνος Οικονόμος “ήλεγξε πολλάκις…την αμάθειαν των ιερέων, οι ιερείς τον εμίσουν καθ’υπερβολήν, όθεν ενέπνευσαν εις τον λαόν άσπονδον μίσος…“. Ο Οικονόμος θα γράψει αργότερα, πριν μεταστραφεί σε εχθρό του Διαφωτισμού: “Το Σχολείον της Σμύρνης εδιώκετο δια ένα μόνον μεγάλο έγκλημα, ότι διδάσκει Μαθηματικήν και Φιλοσοφίαν…“. Το 1819 ο όχλος, υποκινούμενος από τον μητροπολίτη και μετέπειτα πατριάρχη Άνθιμο, έκλεισε το Γυμνάσιο με γιουρούσι. Ο Άγγλος ιεραπόστολος Κάρ.Williamson, που βρισκόταν στην Σμύρνη, γράφει για τους κληρικούς που “τυφλοί οδηγοί τυφλών ξεσήκωσαν τον όχλο“. Γράμμα από την Σμύρνη που δημοσιεύθηκε στο ελληνικό περιοδικό του Παρισιού την “Μέλισσα”, γράφει για τους δυο “τυράννους και Ταρτούφους” τον Άνθιμο και τον Ερυθρών Καλλίνικο, που ξεσήκωσαν μέσω των ιερέων τον “ανόητον όχλον” και “κατηδάφισαν την σχολήν”. Ο Κοραής σημειώνει ότι λόγω των βιαιοτήτων “…Πολλαί εγκαστρωμέναι απέβαλον. Η εκεί πλησίον εκκλησία των Δυτικών φοβηθείσα παραίτησε την λειτουργίαν και εσφάλισε….Τοιούτοι είναι φίλε οι άγιοί μας” (Καράς Γ. «Οι θετικές επιστήμες στον ελληνικό χώρο». Εκδ.Ζαχαρόπουλος σ.127). To 1820 σε αναφορά του o Γάλλος υποπρόξενος γράφει πως ο Οικονόμος κινδύνεψε να θανατωθεί όταν ο Άνθιμος τον κατήγγειλε στις οθωμανικές αρχές ότι διδάσκει τα μέσα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού (Φ. Ηλιού “Τύφλωσον Κύριε τον Λαόν Σου”-). Είναι οξύμωρο ότι ο ιδεολογικός υποκινητής των επεισοδίων Γ. αναγκάζεται αργότερα να υπερασπιστεί το σχολείο, αφού ο Οικονόμος ήταν προστατευόμενος του ηγεμόνα της Μολδαβίας.
Τον Μάρτη του 1819 ο Γ. εξέδωσε «Απανταχούσα», διαμαρτυρόμενος που οι νέοι “…μανθάνωσιν αριθμούς και αλγέβρας και κύβους και κυβοκύβους και τρίγωνα και τριγωνοτετράγωνα και λογαρίθμους……και άτομα και κενά και δίνας και δυνάμεις και έλξεις και βαρύτητας, του φωτός ιδιότητας και βόρεια σέλα και θετικά τινά και ακουστικά και μύρια ταύτα και άλλα τερατώδη, ώστε να μετρώσι την άμμον της θαλάσσης…και να κινώσιν την γην“. Πατριάρχης και η Σύνοδος, έβριζαν τους δασκάλους των θετικών επιστημών που δεν τηρούσαν τις…νηστείες: “Επιπολάζει…καταφρόνησις περί τα Γραμματικά μαθήματα…..και περί αυτήν επί πάση την διδασκαλίαν της υψηλοτάτης Θεολογίας, προερχομένη εκ της ολοτελούς αφοσιώσεως…εις μόνα τα μαθηματικά και τας επιστήμας, και αδιαφορία εις τας παραδεδομένας νηστείας, προκύπτουσα εκ τινων διεφθαρμένων ανδραρίων…”. (Ν.Ζαχαρόπουλου «Η παιδεία» Πουρνάρας-1998»)..
Ο πατριαρχικός αξιωματούχος Μ. Γεδεών, ομολογεί πως «Ολίγοι σχετικώς ήσαν οι πεπαιδευμένοι ιεράρχαι» και προσπαθεί να δικαιολογήσει τον Γ. Επικαλείται «προλήψεις υποτρέφοντες και ύλην εις συκοφαντίας», τον «οίον είχεν ο Γρηγόριος Ε΄, χαρακτήρα», τους «χαλεπώτατους χρόνους», τις διαδόσεις που «εφόβιζον άρχοντας… ανεστάτωσαν τον όχλον… κρίσιμος εξεχείτο καταγγελία κατά των νέων φιλοσοφικών, κατά των νέων επιστημονικών εξ Ευρώπης συστημάτων. Αι νηστείαι καταργούντο αποτέλεσμα της σπουδής των μαθηματικών…».
Όλα αυτά ανάγκασαν πατριάρχη, κλήρο, προύχοντες να γράφουν ότι «οι Πλάτωνες και Αριστοτέλεις και οι Νεύτωνες και οι Καρτέσιοι και τα τρίγωνα και οι λογάριθμοι, φέρουσιν αδιαφορίαν εις τα θεία».
O Ρήγας στα Δίκαια του Ανθρώπου, διεκήρυσσε το «χρέος» όλων «να γνωρίζουν γράμματα» διότι «εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποία λάμπουν τα ελεύθερα έθνη».
Πριν ακόμη δολοφονηθεί ο Ρήγας, το πατριαρχείο είχε επιβάλλει λογοκρισία στα βιβλία του “ίνα μη εκ των δολίως εν αυτοίς γραφομένων προξενήται λύμη και κοινή βλάβη και κατ’άμφω ζημία ψυχική και σωματική…”.
Ο Γ. το 1798 μετά τον θάνατο του Ρήγα, απαιτούσε από τους δεσποτάδες να κατασχέσουν την “Νέα Πολιτική Διοίκησή” του “…να μη παραπέσει τοιούτον σύνταγμα…ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των δολερών αυτού εννοιών τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον”. Παράλληλα ιδρύεται νέο πατριαρχικό τυπογραφείο ώστε να ελέγχωνται άμεσα οι εκδόσεις, «ίνα μη εκ των δολίως εν αυτοίς γραφομένων προξενήται λύμη.
Ο Γ. με εγκύκλιό του ζητούσε “παρ’ενός εκάστου βιβλιοπώλου καθαράν καταγραφήν των όσων βιβλίων έχει” από τα οποία “όσα δε εστίν αντιβαίνοντα εις τα των αμωμήμων ημών δογμάτων κατά της επικρατούσης κραταιάς βασιλείας να αποδοκιμασθώσι και να σημανθώσιν…” (Αθ.Μαρρέ “Τουρκοκρατία στον Ελλαδικό χώρο”).
Ο Ι. Φιλήμων, μαρτυρεί πως η τουρκική εξουσία προκάλεσε “εγκυκλίους παρά του Πατριάρχου…δι’ών αφωρίζωντι οι εν τη αλλοδαπή εκδίδοντες φιλελεύθερα συγγράμματα Έλληνες, εν οίς ωνομάζοντο ρητώς άλλοι τε και ο εν Παρισίοις Πίκκολος” (“Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελλ. Επαναστάσεως”, τ.Α΄, Αθήνα 1859, σ.97).
Ο φιλόσοφος γιατρός Πίκκολος είχε δημοσιεύσει το 1820 στον “Λόγιο Ερμή” εθνεγερτήριο σάλπισμα με αναφορές στην αρχαία Ελλάδα και επίθεση κατά της αμάθειας στην οποία καταγγέλει “το στίφος των τεράτων” της Εκκλησίας που διέλυσε το Φιλολογικό Γυμνάσιο της Σμύρνης. Αρχιλογοκριτής του πατριαρχικού τυπογραφείου ήταν ο αρχιμανδρίτης Ιλαρίων Σιναϊτης ο Κρής, “μοιχός της Εκκλησίας ιερεύς χρεώκοπος, με παντοίας ανοσιουργίας μολυσμένος…“, στον οποίο ο πατριάρχης είχε τάξει την επισκοπή Τυρνόβου, της Βουλγαρίας, και ο οποίος όπως εξιστορεί ο Πίκκολος “εδαιμονίσθη και ύβρισεν άπειρα όλους τους εν Παρισίοις σπουδάζοντας. Εμένα δε μ’εφοβέρισε να με προδώση εις την Πόρταν (τον Σουλτάνο)…..διορισθείς θυρωρός της τυπογραφίας…έδωκε γνώμην να παιδευθούν με ποινήν θανάτου πέντε εξ από τους θέλοντας να ενσπείρουν επανάστασιν….Ιδών …την λέξιν Ελευθερίαν εμάνη και είπεν ότι θέλει φέρει τον Κοραήν σιδεροδέσμιον… ο Άγιος Μουλαρίων ενήργησε να δοθή πατριαρχική προσταγή εις τους βιβλιοπώλας να μη πωλούν κανέν βιβλίον πριν το δείξωσιν εις την Πανοσιότητά του“.
Ο Φ. Ηλιού διαπιστώνειπροκειμένου να εξουδετερώσει τους νεωτεριστές αντιπάλους του το πατριαρχείο ήταν αποφασισμένο να χρησιμοποιήσει και τα πιό ακραία μέσα; κλείσιμο σχολείων, αφορισμούς,λογοκρισία, κάψιμο βιβλίων, καταδόσεις στους Τούρκους, δολοφονίες πως σε ένα τμήμα της ελληνικής διανόησης δημιουργήθηκε εκείνη την εποχή η ίσως υπερβολική βεβαιότητα πως ” (“Τύφλωσον ..”).
Υπερβολή ή όχι δείχνει ποια γνώμη είχαν οι φωτισμένοι Έλληνες για το πατριαρχείο. Ο ίδιος αναφέρει πως το φυλλάδιο “Στοχασμοί του Κρίτωνος“, που εκδόθηκε το 1819, ζητούσε να περιορισθεί το ιερατείο στα εκκλησιαστικά καθήκοντα “παραδόθηκε στις φλόγες δημοσίως μέσα εις την αυλήν του πατριαρχείου με σύμφωνη γνώμη του Γρηγορίου Ε΄”.
Ο Γ. το 1819 με εγκύκλιό του στηλίτευσε την απόδοση ελληνικών ονομάτων στα Ρωμιόπουλα, καταγγέλοντας την “κατά καινοτομίαν …εισαχθείσαν των παλαιών ελληνικών ονομάτων επιφώνησιν» που συνιστά «καταφρόνησιν της Χριστιανικής ονοματοθεσίας» «διόλου απροσφυή και ανάρμοστον». Η κίνηση αυτή δεν υπαγορεύτηκε από την Πύλη, που ήταν βαθειά νυχτωμένη σε τέτοια ζητήματα. Λειτούργησαν τα ανθελληνικά ανακλαστικά του βυζαντινού καλόγερου. Ο Κοραής όταν πληροφορήθηκε το περιεχόμενο της απανταχούσας, σχολίασε “ταλαίπωρον γένος εξ οίων εις οία” (Κ.Θ.Δημαρά “Νεοελληνικός Διαφωτισμός”).
Σε άλλη εγκύκλιό του φαίνεται ο φόβος του πως η διδασκαλία των θετικών επιστημών μπορεί να αποβεί εις βάρος των “γραμματικών” μαθημάτων και της Θεολογίας, έτσι που οι νέοι γίνονται “εις τας ομιλίας των σόλοικοι, εις τα της θρησκείας των ανίδεοι, εις τα ήθη παράφοροι και διεφθαρμένοι, εις τα πολιτεύματα επιβλαβείς…“. Το 1798 το πατριαρχικό τυπογραφείο εκδίδει την “Χριστιανική απολογία” του Αθανάσιου Πάριου, που γράφτηκε “Αξιώσει του Παναγιωτάτου και Θειοτάτου Πατριάρχου Κυρίου Γρηγορίου του Ε΄“, στην οποία ομολογείται πως το έργο γράφτηκε για να αντικρούσει “το διπλούν τούτο κήρυγμα της ισότητος και ελευθερίας…” της Γαλλικής Επανάστασης, τονίζεται πως “οι άνθρωποι ούτε γεννώνται ούτε είναι ελεύθεροι“, αφού “..η θεία Γραφή διδάσκει…υποταγήν και σέβας εις τους Βασιλείς…”.
Σε απανταχούσα προς τους τα Γαλλοκρατούμενα Επτάνησα, ο Γ. έγραφε πως ο διάβολος “επινοήσας το γένος των Γάλλων…έχυσεν δαψιλώς είς τάς ψυχάς των το φάρμακον της αποστασίας πρός τόν θεόν“. Όπως γράφει ο Κ.Μέντελσον Μπάρτολντυ, “ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης ομολόγησε αργότερα ότι η γαλλική επανάσταση του άνοιξε τα μάτια…“. Με όλα αυτά ο Γ. είχε κερδίσει την εκτίμηση των πιο αντιδραστικών κύκλων της Ευρώπης.
Όταν τον Μάη του ’21 οι αυστριακοί έκλεισαν τον «Λόγιο Ερμή» του Κ.Κοκκινάκη, τον υποχρέωσαν να δημοσιεύσει στο τελευταίο τεύχος την Απανταχούσα του Γ. κατά της Επανάστασης.
Στα 1798 με αφορμή την Ναπολεόντεια εκστρατεία στην Αίγυπτο, τουρκική προκήρυξη απευθυνόμενη στις αραβικές περιοχές της αυτοκρατορίας, επιτίθεται στην Γαλλ. Επανάσταση που δεν αναγνωρίζει τους προφήτες Μωϋσή, Χριστό και Μωάμεθ, καταδιώκει τον κλήρο στη Γαλλία, περιφρονεί το Κοράνι, το Ευαγγέλιο και την Τορά (Σ. Ασδραχά “Τα διφορούμενα. φώτα“. “Ιστορ.-Ελευθεροτυπίας”, 28-11-‘02″). Ο αυστριακός πρεσβευτής στην Πόλη, χαρακτήριζε την ίδια χρονιά τον Γ. ως “ιεράρχην συνετόν, πολέμιον των γαλλικών αρχών και είπερ τινά ενδιαφερόμενον υπέρ της συντηρήσεως της τάξεως” (Φ.Ηλιού “Η πατριαρχική…”).
Στην μάχη ρίχνεται και η “Πατρική Διδασκαλία”, που καταγγέλει στους πιστούς την “απάτην ξεχωριστήν, δηλαδή το νυν θρυλλούμενον σύστημα της ελευθερίας”. “Ο κύριος έγειρεν εκ του μηδενός την ισχυράν αυτήν βασιλείαν των Οθωμανών αντί της των Ρωμαίων ημών βασιλείας, η οποία είχεν αρχίσει τρόπον τινά να χωλαίνει εις τα της ορθοδόξου πίστεως φρονήματα και ύψωσε την βασιλείαν αυτήν των Οθωμανών περισσότερον από κάθε άλλην…”. Συγγραφέας φέρεται ο Άνθιμος Ιεροσολύμων, στον οποίο αναγκάστηκε να απαντήσει ο Κοραής, με την «Αδελφική Διδασκαλία». Όπως όμως δείχνουν τα πράγματα, ήταν ο Γ. αυτός που πλαστογράφησε την υπογραφή του Άνθιμου και εξέδωσε την Π.Διδασκαλία, καλώντας το ποίμνιο σε υποταγή στον Σουλτάνο. Αυτό δεν έχει αποδειχθεί απόλυτα, το υποστηρίζουν ο Κορδάτος και χωρίς βεβαιότητα ο φίλος της Ορθοδοξίας Ράνσιμαν και ο Φ.Ηλιού. Την έλλειψη ισχυρών αποδείξεων μπορούμε να την αποδώσουμε σε αυτό που λέει ο Ηλιού, γράφοντας για τις δραστηριότητες του Γ. ως μητροπολίτη Σμύρνης: ” Η ιστορική ανάλυση υποχωρεί κατά κανόνα, εμπρός σε δήθεν εθνικές ή πατριωτικές σκοπιμότητες”. Φαίνεται λοιπόν πως ο Γ. επωφελούμενος από το ότι ο Άνθιμος ήταν ετοιμοθάνατος, πλαστογράφησε την υπογραφή του φοβούμενος να πάρει ο ίδιος το βάρος της «Πατρ..Διδ..».
Ο υπερσυντηρητικός Σέργιος Μακραίος, σύγχρονος του Γρηγόριου δεν χαρίζεται στον πατριάρχη του: «Ετράπη…καταπεσών εις τον σύνεγγυς βόθρον….προς χάριν των κρατούντων γράφειν….αμαθούς και χυδαίας επιλαβόμενος συγγραφής…το….τυπογραφείον…κατήσχυνε τω ρύπω καταμιάνας της αθέμου ταύτης αδολεσχίας…». Όπως γράφει ο Κορδάτος ο Άνθιμος «τα ‘βαλε ο διάβολος και δεν πέθανε» και μόλις έμαθε τι έγινε, «όχι γιατί ήταν φιλόπατρις…σαν καλόγερος τρανός που ήταν…», «εβδελύξατο και κατέπτυσε» το «άθεσμον εκείνο σχεδάριον» σύμφωνα με τον Μακραίο. Ο Κουμανούδης θέλοντας να δείξει την επίδραση του πονήματος του Γ. στον απλό λαό στο έργο του Στράτης Καλοπίχειρος, εμφανίζει τον ήρωά του ενώ ήταν έτοιμος να πάρει τα όπλα της Επανάστασης να αλλάζει γνώμη όταν διαβάζει την Π.Διδασκαλία. Κάποιοι στίχοι όπως αυτός που ενοχοποιεί την πατριαρχική παρέμβαση: “τρις εκατόν πατέρων και δεκαοχτώ/κατάρας αιωνίους ο καλός πατήρ”, αυτολογοκρίθηκαν αλλά βρέθηκαν σε χειρόγραφο του γυιού του ποιητή (Μαριλίζας Μητσού “Αυτολογοκρισία στον Στράτη Καλοπίχειρο“. “Τα Ιστορικά”, τ.16, Ιούνιος 1992″).
Ο Βουρνάς παρατηρεί πως «Όσο γιγαντώνεται το ρεύμα του Διαφωτισμού….τόσο η συντήρηση χτυπάει με μεγαλύτερη λύσσα….με όπλα τα σκοταδιστικά φυλλάδια, που είχαν την πηγή τους στους περιβόλους των πατριαρχείων της Πόλης και των Ιεροσολύμων…..οι προοδευτικοί διανοούμενοι, οι αναθρεμμένοι με τα νάματα της αστικής ιδεολογίας, με μοναδικό όπλο την πένα τους, εκτεθειμένοι στον θανάσιμο κίνδυνο του διωγμού, και από τη αντίπαλη όχθη ο ιδεολογικός μηχανισμός της Εκκλησίας με τους ιδεολογικούς βαστάζους του σκοταδισμού και την ολόπλευρη συμπαράσταση του Τούρκου δυνάστη και της κοινωνικής συντήρησης».
Ο Ράνσιμαν ομολογεί πως το κήρυγμα υπέρ της τυραννίας δεν ήταν χωρίς θεολογική βάση, αφού στηριζόταν στις εντολές υποταγής στην εξουσία που έδωσε ο απ.Παύλος. Η Εκκλησία ερχόταν σε αντίθεση με την εξουσία μόνον όταν “απαγορευόταν η ελευθερία της λατρείας, ή όταν ζητούσαν από τα μέλη της να προβούν σε πράξεις αντίθετες με την χριστιανική συνείδηση“. Ο Ράνσιμαν διαπιστώνει πως “Οι Τούρκοι δεν είχαν προβάλλει τέτοιες απαιτήσεις“.
Για να εξουδετερωθούν οι πράκτορες του Ναπολέοντα που έφτασαν το 1797 στη Μάνη με σκοπό να ξεσηκώσουν τον πληθυσμό, στάλθηκε ένα χρόνο μετά ο πατριαρχικός έξαρχος Τρίκκης Παϊσιος “διδάσκων…οφειλομένη υποταγή επί το βασίλειον κράτος, καθότι…ο..χαμερπών…μπονεπάρτης..ενέτεινε τα δολερά..δίκτυα της ταραχής και αποστασίας ..εν πελοποννήσω και λακωνία” (Κιτρομηλίδη “Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιοανατολική Ευρώπη”. Διάττων-1989.”. σ.38).
Ο Γ. τρέμει το απελευθερωτικό κήρυγμα του Ρήγα και διατάσσει να κατασχεθεί η Χάρτα. Το έργο του καταδικάζεται “ως πλήρες υπάρχον σαθρότητος” και οι επίσκοποι εντέλλονται να κατάσχουν τα αντίτυπα και να τα στείλουν στο πατριαρχείο που θα τα παρέδιδε στην πυρά. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή του στον Σμύρνης Άνθιμο για την «νέαν πολιτικήν διοίκησιν…» του Ρήγα, όπου τον καλεί «να μην παραμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τω….λαώ…».
Ο Ι. Φιλήμων στο «Δοκίμιον περί της Φιλικής Εταιρείας» (1834), γράφει πως «Η Μεγάλη Εκκλησία….αφώρισε…την ανάγνωσιν, όσων έγραψεν ούτος κατά του Ιερατείου». Αφοριστήριο του ίδιου όμως του «Ελληνόφρονα» Ρήγα, όπως τον κατηγορούσε ο αγ. Αθ. Πάριος, είναι αλήθεια πως δεν βρέθηκε ως σήμερα, αλλά είναι πιθανό αν υπήρξε να το εξαφάνισε το πατριαρχείο ή και εκείνοι οι ερευνητές που επηρεάζονταν από αυτό.
Ο Π. Πιπινέλης είναι καταπέλτης κατά του Γ. Αναφέρει πως εκτός από τις εγκύκλιους με τις οποίες καταδίκαζε την Επανάσταση, έστειλε και ιδιαίτερη εμπιστευτική επιστολή στους αρχιερείς Πάτρας και Τρίπολης και συμπεραίνει: “…αν και είναι αληθές ότι αι εγκύκλιοί του απεστάλησαν υπό την βίαν….δεν δύναται να διαμφισβητηθεί ότι και ενδομύχως ο Πατριάρχης ούτε επίστευεν ούτε ηυνόει ούτε επεθύμει το κίνημα“. Πράγματι, αν είναι κατανοητή η δημόσια καταδίκη της Επανάστασης από τον πατριάρχη που οφείλει να σώσει το άμεσο ποίμνιό του από τη σφαγή, τα υπόλοιπα καμώματά του, δηλαδή οι μυστικές εγκύκλιοι, τα πλαστογραφημένα αντιεπαναστατικά λιβελλογραφήματα, τα κηρύγματα της εθελοδουλείας, η επίθεση στη Γαλλική Επανάσταση, η αποκοπή από το ελληνικό παρελθόν, το μίσος για την δημοκρατική διανόηση της Δύσης, ο διωγμός των διαφωτιστών είναι προσωπική του πολιτική. Άλλη μια άτυχη στιγμή του είναι ο αφορισμός της Μπουμπουλίνας, η οποία καταδικάστηκε τον Οκτώβριο του 1820 να «υπάρχει έξω της του Χριστού Εκκλησίας» και «μηδείς….αντίδωρον αυτή δίδω….» (Ηλ.Παπαθανασόπουλος, -«Ιστορία», 6.’73) κλπ κλπ. Ο αφορισμός εκδόθηκε για κληρονομικές διαφορές, αφού το πατριαρχείο διακινούσε αφορισμούς για ψύλλου πήδημα.
Οι αφορισμοί έφερναν και τα συγχωροχάρτια, κι αυτά που υπέγραψε ο πατριάρχης είχαν κίνητρο το κέρδος (Αγγελίδη Αλ. “Ρασοφόροι, Ημέρες έργα…”, Εκδ. Πλάτωνος. Θεσσαλ. 1999″, σ.299).
Απομένει ο απαγχονισμός του. Ο πατριάρχης είχε την τύχη του ανώτατου αξιωματούχου της Πύλης, που δεν έφερε σε πέρας την αποστολή του. Κι όμως το 1807 απέσπασε την εύνοια του Σελήμ Γ΄, όταν ηγούμενος 1000 ορθόδοξων εργατών, βοήθησε σκάβοντας με τα ίδια του τα χέρια στην ενίσχυση των τειχών της Πόλης, ώστε να αντιμετωπισθεί ο αγγλικός στόλος. Οι τύραννοι όμως είναι αμείλικτοι με τους υποτακτικούς τους όταν αυτοί αποτυγχάνουν στην αποστολή τους. Πολλοί πασάδες είχαν στην πρώτη αποτυχία τους την ίδια και χειρότερη μοίρα από αυτόν. Για παράδειγμα, στα 18 χρόνια της διακοπτόμενης πατριαρχείας του Κύριλλου Λούκαρι στραγγαλίστηκαν ένας Σουλτάνος και περισσότεροι μεγάλοι βεζίριδες και ανώτατοι μουσουλμάνοι αξιωματούχοι της Πύλης, από όσοι ορθόδοξοι μητροπολίτες πέθαναν από φυσικό θάνατο (Gunnar Hering “Oικ. Πατριαρχείο και ευρωπαϊκή πολιτική» Μορφ Ίδρ.Εθν.Τραπ.).
Σύμφωνα με τον Πουκεβίλ, η Πύλη, απαντώντας στις διαμαρτυρίες του τσάρου, επικαλέστηκε τα «μέγιστα προνόμια των εκκλησιαστικών» και υπενθύμισε πως και επί Πέτρου Α΄, θανατώθηκε ο Ρώσος πατριάρχης και μάλιστα ο τσάρος κατήργησε το πατριαρχικό αξίωμα.
Ο Αδ. Κοραής που όπως είδαμε τον αποκαλούσε υποτιμητικά και μετά τον θάνατό του “κατιμερτζή”, έγραψε για τον απαγχονισμό του Γ.: “Ώ τον ηλίθιον τον Σουλτάνον τους φίλους του σφάζει αντί να τους φορέσει καυτάνι“.
To άγαλμα του Γ. ορθώνεται στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου που δεν δικαιολογείται να τιμά εχθρούς της Επιστήμης και της Δημοκρατίας.
Μπορεί να μεταφερθεί στο “Άγ. Όρος” όπου ο Γ. εμόνασε και συνέταξε την διαθήκη του ρίχνοντας «αράν μεγίστην» σε όποιον την παραβεί. Εκεί τον βρήκε ο ορθόδοξος λόρδος Γκίλφορντ να μοιάζει με την μαντάμ Εϊνχάουζεν με γενειάδα. («Πώς είδε την Ελλάδα ο λόρδος Γκίλφορντ» Βαγγ.Παναγόπουλος-Αθήνα).
Ο Λασκαράτος σε επιστολή που έστειλε το 1872 στον Βαλαωρίτη, ο οποίος έγραψε και απήγγειλε το γνωστό ποίημα την ημέρα των αποκαλυπτηρίων λέει: “Σε συγχαίρω δια την πανεπιστημιακή πρόσκληση που έλαβες να προσαγορέψης τον αδριάντα του Γληγοράκη. Δώσ’του κι από μέρος μου τα γκαρδιακά χαιρετίσματά μου και πες του πως του εύχομαι να ‘ξακολουθάη να φανατίζη τους όχλους, όσο ναν τους αποχτηνώση εξ ολοκλήρου, και να τους κάμη ακόμη περισσότερο απ’ότι είναι δίποδους γαϊδάρους“. Στην απάντησή του σ’αυτό το γράμμα και σε ένα άλλο ηπιότερο που ακολούθησε, ο Βαλαωρίτης, αναγνώριζε πως επιδίωξε: “να κάμω ώστε η επανάστασις να φαίνεται ότι ξεφυτρώνει από το μαρτύριον του αρχηγού της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας” (Μαριλίζα Μητσού: «Ο Βαλαωρίτης, ο Κουμανούδης και το “σχοινί του Πατριάρχη”. «Ιστορικά» τ. 30, Ιούνιος 1999″).
Η ίδια σκοπιμότητα ώθησε τον Αθηνών Θεόφιλο, και τον ανηψιό του Γ, ίλαρχο ε.α Γ. Αγγελόπουλο, να ανακομίσουν τα οστά του από την Οδησσό. Η ένταξη του Γ. στους εθνικούς ήρωες πολλές δεκαετίες μετά τον χαμό του, «κάτι που δεν ίσχυε έως τότε», η παρουσίαση των φημών για χλευασμό του σκηνώματος από τους Εβραίους «ως αδιαμφισβήτητο γεγονός», η ανεύρεση του σώματός του που «αποδόθηκε στη Θεία πρόνοια» θεωρούμενη ως «κινητήρια δύναμη της Ιστορίας» (Γ.Κατσιαμπούρα-Αυγή, 25-3-’04), ενσωματώθηκαν στον σχεδιασμό της ισχυροποίησης της Εκκλησίας.
Το τέλος του Γ. όσο κι αν ήταν τραγικό, αποτελούσε για την εποχή του “ευθανασία”. Οι Οθωμανοί Σουλτάνοι, όπως και οι Ορθόδοξοι αυτοκράτορες, εφάρμοζαν ανατριχιαστικές μεθόδους εκτέλεσης. Αυτός που πρέπει να τιμάται είναι ο Σεϊχουλισλάμης, Χατζή Χαλήλ Εφέντης, που αρνήθηκε να εκδώσει φετφά που θα έδινε στον τύραννο το δικαίωμα να διατάξει γενική σφαγή. Ο Τούρκος θρησκευτικός ηγέτης, θανατώθηκε με πνιγμό στη Προποντίδα ( «Ιστορικά 25-1-2001»- Κ.Δεσποτόπουλος ).
Ο Φ. Ηλιού, προλογίζοντας την «Πνευματική κίνησιν….» του Μ.Γεδεών, κάνει μια βαρυσήμαντη διαπίστωση: «Σε μια εποχή που η επικρατούσα ρητορική του νεοελληνικού 19ου και 20ου αιώνα, προσπαθούσε να εξηγήσει με ευλογοφανείς ακροβασίες…τη στάση….πατριαρχών όπως ο Γρηγόριος Ε΄ απέναντι στα εθνικά κινήματα και στις νέες ιδέες», ο Μ. Γεδεών γνώστης εκ των έσω των πατριαρχικών νοοτροπιών «εκεί που άλλοι έβλεπαν ζορίζοντας στο έπακρο τα πράγματα….αφόρητες τουρκικές πιέσεις….και μακροπρόθεσμες εθνεγερτικές σκοπιμότητες…είδε και έδειξε» πως υπάρχει μόνο «μια τυπική συμπεριφορά του Πατριαρχείου, σύμφωνη με τη φύση και την παράδοση….κι έδειξε …ότι η αντίθετη στάση θα ήταν εκείνη που θα έπρεπε να ξενίσει…». Ο Γεδεών πάλι («Εφημερίδες», Αθήναι 1936, σ.446), γράφει πως όπως του εμπιστεύθηκε το 1877 ο Ζακύνθου Ν. Κατραμής, ο Αθηνών Θεόφιλος, όταν τέθηκε θέμα αγιοποίησής του, συγκάλεσε τη Σύνοδο και αφού έβγαλε έξω τους δυο γραμματείς, “είπε τόσα επίμεμπτα δια την ζωήν του Γρηγορίου, ώστε να συνομολογήσωσι πάντες, ότι έπρεπε έξω να μείνη του χορού των αγίων”.
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ από το Ληξούρι
http://roides.wordpress.com
Σημείωση του «ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ»: »Κατιμερτζής», όπως αποκαλεί ο Αδαμάντιος Κοραής τον Γρηγόριο Ε’, στα τουρκικά σημαίνει ζαχαροπλάστης. Εικάζεται πως αυτό θα ήταν το επάγγελμα του Πατριάρχη πριν ιερωθεί.
Loading ...
